Na Mwandishi Wetu, Gazetini
Wakati dunia ikibadilika kwa kasi kupitia maendeleo ya teknolojia na tiba za kisasa, barani Afrika bado kuna mamilioni ya wanawake wanaoendelea kuteseka kutokana na mila na desturi kandamizi zinazohusiana na changamoto za uzazi. Katika jamii nyingi, hasa zile za Afrika Mashariki ikiwemo Tanzania, suala la kuchelewa kupata ujauzito limebaki kuwa chanzo cha maumivu, aibu na hata kifo kwa wanawake wengi.
Ingawa sayansi na tiba za kisasa zimeleta matumaini makubwa kwa changamoto za uzazi, mila na desturi zenye mizizi ya karne nyingi bado zimekuwa mwiba mkali. Katika baadhi ya maeneo ya Kaskazini mwa Tanzania, ikiwemo jamii za Wachaga, Wamasai na Wameru, mwanamke anayeshindwa kupata mtoto baada ya ndoa hukumbwa na shinikizo kubwa—ama mume wake kuoa wake wengine au kumfukuza kabisa. Shinikizo hili mara nyingi huungwa mkono na familia kubwa, likimwacha mwanamke huyo kwenye hali ya unyanyapaa.
Katika maeneo mengine ya Magharibi, Kati na Kusini mwa Tanzania, unyanyapaa huo huambatana na dhana kwamba mwanamke huyo “ameleta mikosi” au “hajakamilika.” Matokeo yake, hutengwa na jamii, kunyimwa urithi, kufukuzwa kwenye ndoa au hata kupigwa vibaya—katika visa vingi hadi kifo.
Anita Mwange ni mmoja wa mamia ya wanawake waliowahi kupitia maumivu haya. Akiwa katika ndoa kwa miaka minne bila kupata mtoto, alikumbana na maneno makali na vitisho kutoka kwa mawifi zake, waliomwambia hadharani kuwa “anajaza choo cha nyumba ya kaka yao bila kumzalia.” Shinikizo hilo lilimfanya ajihisi hana thamani. Lakini Anita alivumilia. Mwaka jana alipohisi huenda ni mjamzito, alifanyiwa vipimo na mwanzoni mwa mwaka huu akajifungua mtoto wake wa kwanza—safari iliyowezeshwa na msaada wa tiba za kisasa.
Athari za kijamii na kisaikolojia
Wanawake wengi wanaokumbwa na changamoto za uzazi hulazimika kukimbia miji yao, mara nyingine hata nchi zao, wakitafuta tiba—iwe ni za jadi au za kisayansi. Wengine hawana bahati ya kuishi muda mrefu, kwani ukatili wa kijinsia na unyanyapaa huwasukuma kwenye msongo wa mawazo, magonjwa ya akili, na hata vifo vya mapema. Wanaume, ingawa nao hukumbwa na matatizo ya uzazi, mara nyingi hupata kinga ya kijamii, na lawama zote hupelekwa kwa wanawake pekee.
Sayansi inavyoleta suluhisho: IVF
Katika miongo ya hivi karibuni, maendeleo ya tiba za uzazi yamewapa matumaini wanandoa wengi. Mojawapo ya njia hizo ni In Vitro Fertilization (IVF), inayojulikana kwa Kiswahili kama upandikizaji wa kijusi (kiinitete). Mchakato huu wa kisayansi unahusisha kukusanya mayai kutoka kwa mwanamke na mbegu kutoka kwa mwanaume, kisha kuyakutanisha kwenye maabara ili kurutubiana. Baada ya kijusi kuundwa, hupandikizwa kwenye mji wa mimba wa mwanamke, ambapo huchukua kama mimba ya kawaida na kuendelea hadi kujifungua.
Dk. Issac Shole wa Hospitali ya Rufaa ya Amana jijini Dar es Salaam anafafanua:
“Mayai hukusanywa kutoka kwa mwanamke na mbegu kutoka kwa mwanaume, kisha hukutanishwa nje ya mwili wa mama. Kijusi kinapopandikizwa kwenye mji wa mimba na kushika, mimba huendelea kama kawaida na baada ya miezi tisa mwanamke hujifungua kama mimba nyingine yoyote.”
Matokeo na athari chanya
IVF imekuwa na matokeo chanya si tu kiafya bali pia kijamii. Wanawake waliokuwa wakikumbwa na manyanyaso na kudharauliwa sasa wana nafasi ya kupata watoto, jambo linalopunguza ukatili wa ndoa na kurudisha heshima yao machoni pa jamii. Aidha, inasaidia kuondoa dhana potofu kwamba matatizo ya uzazi ni ya wanawake pekee, kwani mchakato huu unahusisha uchunguzi wa pande zote mbili.
Kwa Anita na wanawake wengine wengi, IVF si tu teknolojia ya tiba, bali ni daraja la matumaini mapya—daraja linalowaondoa kwenye giza la unyanyapaa na kuwaingiza kwenye mwanga wa matumaini, utu na heshima.
Ikiwa jamii itaendelea kuelimishwa na tiba hizi kufikiwa kwa urahisi, huenda simulizi za wanawake walioteseka kwa miaka mingi kwa sababu ya mila kandamizi zikabaki kuwa historia ya maumivu, na badala yake kuandikwa kama historia ya ushindi wa utu na sayansi.
